Binə̀ dzwi mə lìnənə̀ ngə àbòŋnə alaʼa lansə̂ diʼi ntsə̀mə̀. Bǐ zə əghwè wu ma ə dzwi mə niŋnə̌ abòŋnə alaʼa ntsǔ əboo binə̀ mbəʼə ma, ə toʼotə̌ məkùŋsənə̀ minə̀, nkə nghərə ngə a binə̀ zhi nkonə winə̀, nkə ngərə̀ ngə â àbòŋnə alaʼa kənə bye. Mə zə̂nə̀ ngə àwiʼitə̀ zî tiŋə, bə fusə àŋwàʼàrə̀ məziʼirənə̀ abòŋnə alaʼa nə mbuŋə àlaʼà. Nkə nyî nə mə̀nyù mu ma mə kwesə ngə bòŋə bə lansə̀ mbuŋə àlaʼà.
Mə lwitənə̀, Ndya àbòŋnə alaʼa swàʼà mə zə̂nə̀ ngə bə zî abòŋnə̀ Mənkpènə̀ adiʼi ntsə̀mə̀ nshye wǐ, nkə nzhi nə mə̀laʼa mə aŋwàʼàrə̀, nkə nlo mə toʼotənə̀ əlaʼa dzwu ma bwo kə ntâkə mə ziʼinə̀ abòŋnə àlaʼà zha. Bì bə kə kùŋsə̀ nə mə̀laʼa mǎ dàŋə̀ mə zə̂nə̀ ngə bə bitə əghwè nə àbòŋnə alaʼà.
Mə bu bentənə̀ ətyə mənyù, Àwiʼitə̀ nkùŋsə̀ àbòŋnə alaʼa bə mə nusənə̌ adàʼà bə̂ bə Mənkpènə̀ nə àbòŋnə alaʼà, mə ghə̀rənə̀ ngə â Mənkpènə̀ zhi nkonə̀ ghwa, nkə nwɛsə əboo bya nə àbòŋnə alaʼà.
Mânduŋə Mə̀ziʼirənə̀
Bə ziʼirə abòŋnə Mənkpènə̀ nə mə̀laʼa mə aŋwàʼàrə̀ mâtsə məmə àlaʼà. Bì kə̂ nyɛʼɛsə̂ mbəʼə ma əboo bu ma bwo bə kàkə əboo bə alàʼa bə təsə nyɛʼɛsə̂ mə ziʼinə̀ abòŋnə Mənkpènə̀. Bǐ kə ntâkə mə fusənə̀ əŋwàʼàrə̀ ma boŋə ə kwesə məziʼirənə̀ mǐ, ma boŋə əboo nzə ədzuŋə dzwu ma bə ziʼi ghwa wə.
Bə lǒ abòŋnə Mənkpènə̀ ma àfə̀ʼə̀tə̀ mə ziʼinə̌ abòŋnə alaʼa dzwa dàŋə̀, mə zənə̀ ngə əboo zhi mbə̀zu ma bə toŋə azuŋə tsə nə àbòŋnə alaʼa dzwà ghàʼàtə̌. La boŋə moo kaa azuŋə tsə nə zha àbòŋnə alaʼa zha zhi, boŋə bə bə fya ma àfàʼà ndyâ, a bwo kpi mbiŋsə bətǎ bya. Ma bə ghə̀rə̀ lî la, əboo bà ghàʼàtə̀ kə nsaʼagərə mə ziʼinə̌ əbòŋnə̀ dzwǐ.
Bə̀tà bâ ghàʼàtə̌ yɛʼɛsə̌ mə zuʼunə̀ ma əboo bya bòŋnə abòŋə Nənkpènə̀ nə əbòŋnə əlaʼa dzwà ghàʼàtə̌, ə kə̂ nchyâ ghwa ma əboo bya fɛ̀rə ghwa ngə a bwo nsiŋə mbəzu ma bə toŋə ədzuŋə dzwà tsə nə àbòŋnə alaʼa zha. Mà tsə̀ kə̀ swiŋə məmə nkùŋsə̀ bə̀ndə̀ nə bə̀tà ndya àŋwàʼàrə̀ ngə, zhə kə̀kaa zhi ngə boŋə bə nziʼirə abòŋnə alaʼa ndyâ àŋwàʼàrə̀, nkə mbitə ngə, əboo byi bə kàkə nswàʼa ngə a zhə miŋtə ndya ma bwo biŋsə yi nə mə̀lwenə̀ mə ədzwuŋə nə àbòŋnə alaʼà, ma zu zî kə nfɛrə yi mə ziʼinə̌ əbòŋnə alaʼa zhi nshiʼinə̀.
Traditional Ground
Lî bə mə̀nnà mâtsə ma mə dzwi məmə Mənkpènə̀, nkəmbə mənnà mə loʼo.
In Nkwen culture, plants play important spiritual, medicinal, cultural and symbolic roles. Many plants are deeply embedded in rituals ,traditional medicine and social customs. Here are some key significant plants in Nkwen culture and their meanings or uses.
